Nortasun eremua
Erreferentzia kodea
Izenburua
Data(k)
- 1902-07-17 - 2006-03-14
- Lugar emisión (FI): Araya (Araba/Álava)
Deskribapen maila
Luzapena eta medioa
605 unidades documentales.
605 unidades documentales en 19 unidades de instalación (16 cajas, una carpeta de formato grande y dos instalaciones especiales).
Testuinguruaren eremua
Sortzailearen izena
Historia biografikoa
Andoni Karmelo Urrestarazu Landazabal, izengoitiz Umandi (Araia, Araba, 1902ko uztailaren 16a – Gasteiz, Araba, 1993ko azaroaren 21a) euskal idazlea izan zen. Euskaltzain urgazlea izan zen, eta Euzko-gogoa, Euzko Deya, Egi Billa, Alderdi, Herria, Euzko Gaztedi eta Azkatasuna agerkarietan eman zituen argitara lan aipagarrienak. Bere lan nagusia euskara irakastea izan zen, eta hartarako metodoak argitaratu zituen. Euskarazko eskolak ematea izan zen Andoni Urrestarazu Umandi-k Gasteizko San Antonio kaleko bizitokian gauzatu zuen erresistentzia ekintza. 1942. urtean Gasteizera itzuli zen eta bertatik hasi bere bizitzako lana izango zena: euskararen irakaskuntza. Euskaltzaindiak 1961eko abuztuaren 25ean euskaltzain urgazle izendatu zuen.
Bizitza:
1919an hasi zen euskara ikasten. Espainiako Gerra Zibilean gudari talde batekin ibili zen, harik eta Santoñan atxilotu zuten arte. Hiru urte pasatu zituen kartzelan. Euskaraz irakasteko gerra ondorengo lehen ahaleginak Andoni Urrestarazu "Umandi" araiarra izan zen. Arabatik kanpo ibili ondoren Gasteizera bueltatu zen 1942an. Kontrako giroa aurkitu arren, A. Urrestarazu euskaldun berriak berehala ekin zion euskarazko eskolak emateari era erdi klandestinoan, San Antonio kaleko bere pisuan irakasten zien bertara hurreratzen zirenei. Makinaz idatzitako orri batzuk testuliburutzat erabiliz, Peli Presak ere Umandi izan zuen ere euskara-maisu etxebizitza hartan, pertsianak jaitsita badaezpada ere.
Urrestarazu 1953an Parisa joan zen erbesteratuta; han, Eusko Jaurlaritzan aritu zen lanean. Parisko Euskal Kulturaren Alde erakundeko idazkaria izan zen 1962. urteaz geroztik. Irazkintza ikastoletarako aldizkaria sortu zuen Baionan, 1966an; urtebete iraun zuen. Hil aurretik Euskal Gogo Iztegia izeneko hiztegi ideologiko batean ari zen lanean.
Lanak:
Euskaltzain urgazlea. Euskaltzain urgazle 1961eko abuztuaren 25ean izendatu zuten, baina ez zuen izendapena onartu.Euskal idazle eta irakaslea ere izan zen.
Gramatika Vasca (1955):
Bizian zear benetan maite izan naun nere arreba kutunari eskeintzen dio Umandik hitzaurrean. Beraz, euskaldun guztien eginbear nagusia, euskeraz egin, ikasi , goratu ta zabaltzea da.
Gramática Vasca (1955), gerra ostean argitaratu zen lehen euskal gramatika. 1936ko gerraz gero argitaratu ahal izan zen euskararen lehen gramatika. Umandi-ren ikasleen artean osatu genuen, hark emandako oharrak kopiatu eta gure artean banatzen genuen Umandik egun bakoitzeko agintzen zigun ikasgaia. (Peli Martin Latorre (Gasteiz), 1923-2013)
Gramatica vasca, Modismos-Vocabulario-Claves de Temas liburuxka (1959): Guztira 186 Ikasgai jorratzen du Umandik bi liburutan.
Euskal-Betekizunak (1977).
Goi-jakintzarantz hurbiltzeko nahian, euskaraz egindako urrats txikiak (1993).
Eleberria. Bakea beharrean (1985): Aitzin-solasean horrela dio bosgarren paragrafoan Umandik: "Nire lerroak josteko darabildan euskarak herrikoia izan nahi du, edo jatorra izan diteken arren (h)urbil bederik ibiltzea, gure euskalki guztien jokaeraetan dantzatzen, guztiak nireak eta ororenak direlarik; eta orrengatik hain zuzen, egokia izan diteken batasunerako, guziak ere aintzakotzat (h)artu ta erabili be(h)ar dirala ustean".
Asmo hiztegia: Umandi 1983.urtean hasi zen hiztegia prestatzen. Hala aitortzen digu Urrestarazuk berak: "Ene baitan gogo-hiztegiaren asmoa Olabide ´tar Erraimundaren lan sakon bat irakurtzean sortu eta mamitu zan. Hain zuzen 1918ko urtean Oñatin egin ziran Eusko Ikaskuntza harek eman zuen ikasketa ederrean".Hiztegiak 385000 fitxaren edukia gordetzen du, Umandi-k 10 urte behar izan zituen eta ez zuen lana bukatu, 1993ko azaroaren 21ean hil zen. Andoni Gaspar Erkizia eta Andoni Perez Cuadradok lagundu zuen lana burutzen. UZEIren lan taldeak hartu zuen Umandi hil ondoren. Hiztegiak hiru atal ditu:
Hitzak familiaka biltzen dira ( landareak, abereak ...)
Bigarrenean aurreko atalen esanahiak biltzen ditu.
Hirugarrenean, euskal atsotitzak aurki daitezke.
Euskadiren ebazkizuna burubidezko oinarriak (1985, Eset)
Ikastolak:
Araia ikastolaren hastapenak eta bilakaera: Euskara berreskuratzeko proiektu kolektiboa. Araiako ikastolarentzat Andoni Umandiren izenari dagokionez, istorioa honako hau da: bere arreba Teresa Urrestarazuk nirekin (José Mari Rekarte) harremanetan jarri zen proiektua moldatzen ari ginela, eta bere anaia nor zen esan zidan, azaldu zidan bere anaiak gramatika bat garatu zuela euskaraz eta hortik abiatuta pentsatu genuen ikastolari bere izena jartzea. Araian 1975. urtean, Franco hil eta hurrengo hilabetean, abenduan, sortu zen Andoni Umandi Ikastola guraso ausart batzuk tematu zirelako beraien seme-alabentzat hezkuntza elebiduna eta pedagogia aurrerakoiaren autua egin zutelako.
Ikastolaren sorreraren lekukoak:
Parrokiek arretaz erregistratzen zituzten jaiotzak. Horri esker jakin genezakeen zenbat haur jaiotzen ziren eta nortzuk ziren gurasoak. Hezkuntza ordezkaritza fusioa planteatzen hasi zeneko, gu jada ikastola zabaltzeko bidean ginen. Garai hartan nork pentsatu behar zuen gaur egun irakaskuntza eredu nagusia osorik euskarazkoa izango zela? Hori ez zegoen gure buruan. (Jose Mari Rekarte). Juan Celaya funtsezko euskarri izan zen ikastola ekonomikoki sostenganatzeko.
Maite Aierdi Astigarraga (Azkoitia,1955) Araian egin zen irakasle, Felisa Zabaletagandik Araiako ikastolan lan egiteko eskaintza jaso zuen 1975eko udazkenean. Horrela, 1976ko San Sebastian bezperan zabaldu zituen ateak Araiako ikastolak...ordura arte, Grupo escolar-a zegoen, ikastolarik ez. Gurasoekin oso harreman estua genuen. Ez genuen bilera formalik egiten, baina beti ari ginen hizketan ikastolako atarian. Herriko gurasoak ere akordatu ziren eskolan ez bezalako dinamika bat zegoela ikastolan:goxoago, berria. Guraso, irakasle eta ikasleen bizipenak irakurtzeko 66-97 orrialdetara jo.
Artxiboaren historia
Berehalako eskuratze edo transferentzia iturria
Fondo formado por la documentación generada por dos productores:
- Ayuntamiento de Asparrena. (1-329).
- Fundación Sancho el Sabio. (330-605).
Eduki eta egitura eremua
Esparrua eta edukia
Archivo personal perteneciente a Andoni Urrestarazu Landazabal (Araia 16-7-1902 / 21-11-1993 Vitoria-Gasteiz), también conocido por sus pseudónimos Umandi, Azparren y Urtubia.
Comprende la documentación generada y acumulada en su mayor parte por Andoni Urrestarazu, desde 1902 hasta el 2006, y en menor medida por miembros de la familia Urrestarazu Landazabal, sobresaliendo los relativos a María Teresa Urrestarazu Landazabal (Araia 14-2-1907 / 2004), su hermana.
BIOGRAFÍA
Andoni Urrestarazu Landazabal nació en Araia, concejo del municipio de Asparrena de Araba/Álava, hijo de José Urrestarazu y María Amparo Landazabal. Teniendo como hermanos a Joaquín (/ Madrid 17-4-1933), quien tuvo el sobrenombre de Umandi; Carmen y María Urrestarazu Landazabal. Académicamente se formó en los centros educativos de Mondragón y Vitoria-Gasteiz, pero no empezó a estudiar euskera hasta 1919, cuando en Madrid conoció a Juan de la Escalera-Maidagán. Al comienzo de la Guerra Civil se alistó en los Euzko Gudarostea, siendo hecho prisionero en 1937 y encarcelado por tres años en la cárcel de Santoña.
En 1953 decidió exiliarse en París y años más tarde en Baiona, tras haber sufrido en los años anteriores exilios forzosos por orden del Gobierno de España. Durante su estancia en Francia trabajó como secretario de Euskal Kulturaren Alde, correspondiente de Euskaltzaindia o para el Gobierno Vasco en el exilio. Durante este periodo llegó a publicar diversos artículos sobre el Euskera y su enseñanza en las revistas Euzko Deia de París y México, Euzko Gogoa, Egi Billa, Alderdi, Herria, Euzko Gaztedi y Azkatuta de Caracas. En Baiona creó por un periodo de un año la revista Irazkintza : 'Euskaldunok Bat', sobre pedagogía vasca. Tras la muerte de Franco, en 1979 decidió regresar a Vitoria-Gasteiz, donde se estableció y compaginó su actividad en la enseñanza del Euskera con asociaciones que fomentaban la cultura vasca y el Euskera, como Udaberria y Kardaberaz.
Así mismo, tanto cuando estuvo en Francia como a su regreso escribió varias obras y novelas: Bizkaierazko aditz-erak (1955) Gramática Vasca (1955, 1959 y 1976), Aurreruntz. Porvenir, Euskel betekizunak (1977), Gentza bearrean (1985), Euzkadi'ren ebazkizuna burubidezko oñarriak (1985), Euskal Elizti (1986) o Goi-yakintza'runtz urbiltzeko nayean, euzkeraz egindako urrats txikiak (1993). Tras su fallecimiento y a instancias de su hermana María Teresa Urrestarazu se publicó Asmo-iztegia (1999), que comprende el diccionario ideológico inacabado de Andoni Urrestarazu.
Por su labor en el fomento y enseñanza del Euskera Andoni Urrestarazu obtuvo varios reconocimientos y premios, destacando el premio literario 'Galdos'tar F. Errejino', la concesión de la medalla de oro de Vitoria-Gasteiz de 1984, el nombramiento como hijo predilecto de Asparrena en 1990 o la designación con su nombre de una de las primeras ikastolas de Vitoria-Gasteiz.
El fondo se compone de 357 unidades documentales, que abarcan un periodo cronológico que va desde el 17 de julio de 1902, con la certificación de la inscripción del nacimiento de Andoni Urrestarazu, hasta el 14 de abril de 2006, con los impresos con la historia de ELA-STV y el Real Decreto-ley 13/2005, de 28 de octubre, por el que se modifica la Ley 4/1986, de 8 de enero, de cesión de bienes del patrimonio sindical acumulado.
El contenido general de este fondo es principalmente documentación producida durante la elaboración de las obras de Andoni Urrestarazu, tanto las que llegaron a ser publicadas como las que no. Del mismo modo, también destaca la documentación que hace referencia a la enseñanza del Euskera y las publicaciones que están producidas o hacen referencia a Andoni Urrestarazu o son de su interés. En menor medida, se halla la documentación de carácter personal: documentos identificativos, títulos académicos, certificados médicos, carnés de pertenencia a asociaciones, fotografías, premios y reconocimientos.
En relación, a causa de su situación política y actividad profesional se pueden encontrar escritos en varios idiomas, por ejemplo: euskera, castellano, francés e inglés.
Estimazio, suntsiketa eta plangintza
Selección realizada por su interés cultural y testimonial como documentación de valor histórico, por lo que todos los documentos de estos archivos son de conservación permanente, de acuerdo con la Ley 16/1985 de 25 de junio, de Patrimonio Histórico Español.
Sortzapenak
Akordio sistema
Multinivel y al ser un archivo personal tiene un cuadro de clasificación propio, con sección, series y subseries temáticas denominadas conforme a las características propias de la documentación.
S.1 DOCUMENTACIÓN PERSONAL Y FAMILIAR
S.1,SS.1 Documentación civil
S.1,SS.2 Documentación académica
S.1,SS.3 Honores y reconocimientos
S.1,SS.4 Documentación familiar
S.2 CORRESPONDENCIA
S.2,SS.1 Personal
S.2,SS.1 Profesional
S.3 FORMACIÓN ACADÉMICA
S.4 ACTIVIDAD PROFESIONAL
S.5 ACTIVIDADES SOCIALES
S.6 PRODUCCIÓN LITERARIA
S.6,SS.1 Obras propias
S.6,SS.1,SSS.1 Gramática Vasca
S.6,SS.1,SSS.2 Euzkal Irazkuntza
S.6,SS.1,SSS.3 Gentza Bearrean
S.6,SS.1,SSS.4 Euskal Elizti
S.6,SS.1,SSS.5 Goi-yakintza'runtz urbiltzeko nayean, euzkeraz egindako urrats txikiak
S.6,SS.1,SSS.6 Proyectos literarios, borradores y apuntes
S.6,SS.1,SSS.7 Umandiren asmo-iztegia
S.6,SS.2 Obras ajenas
S.7 MATERIAL GRÁFICO
S.7,SS.1 Registro fotográfico familiar
S.7,SS.2 Registro fotográfico sobre sus actividades
S.7,SS.3 Pintura
S.8 COLECCIONES DOCUMENTALES
S.8,SS.1 Volantes y afiches
S.8,SS.2 Recortes de prensa
S.8,SS.3 Publicaciones periódica
S.9. DOCUMENTACIÓN DIVERSA
Sarrera eta erabiltzaile eremuaren baldintzak
Sarrera arautzen duten baldintzak
Los documentos y fotografías de este archivo se pueden utilizar para usos educativos o de investigación de acuerdo con la ley vigente y podrán requerir un permiso expreso para usos más amplios. En todo caso, el uso de dichos documentos implicará citar como procedencia a la Fundación Sancho el Sabio Fundazioa de acuerdo con la siguiente fórmula: Fondo archivístico de la Fundación Sancho el Sabio Fundazioa (Vitoria-Gasteiz). Licencia abierta CC BY-NC- ND (https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/ ). Esta autorización no es aplicable a obras que no estén en dominio público, y cuyos derechos de explotación sigan bajo protección de la ley sobre propiedad intelectual. En estos casos el usuario tendrá que contactar con los titulares correspondientes o las entidades en las que se haya delegado la gestión de esos derechos
Erreprodukzioa arautzen duten baldintzak
Materialaren hizkuntza
espainiera
euskara
frantsesera
ingelera
portugalera
Material script-a
Hizkuntza eta script oharrak
Ezaugarri fisikoak eta eskakizun teknikoak
Lokalizazio medioak
Lotutako materialeen eremua
Originalen existentzia eta kokalekua
Kopien existentzia eta kokalekua
Erlazionaturiko unitateen deskribapena
Oharren eremua
Oharra
No presenta data tópica inicial.
Nortasun alternatiboa(k)
Sarrera puntuak
Sarrera puntuak kokatu
Izen sarrerako puntuak
Genre access points
Deskribapenaren kontrol eremua
Identifikatzailearen deskribapena
Erakundearen identifikatzailea
Erabilitako rol eta/edo konbentzioak
CONSEJO INTERNACIONAL DE ARCHIVOS. ISAD(G) : norma internacional general de descripción archivística.
Estatusa
Xehetasun maila
Sorrera berrikusketa ezabaketa datak
Hizkuntza(k)
espainiera